İsmail Beşikci: Kürd Tarihi Üzerine Gözlemler

Kürd Tarihi Üzerine Gözlemler

Bugün, İran’da Ehl-i hak, Yaresan, Irak’ta Kakailer, Ezidiler ve Alevi olarak nitelendirilen Rêya Heqîyê, bir ulu ağacın üç dalı gibidir. Her üçünün kökünde de Mitraizm vardır. Munzur Çem, Mitra inancının, Rojhilat’ın güneyinde, Loristan’da doğup geliştiğini söylemektedir.

İsmail Beşikci

01.09.2019, Paz | 22:04

Kürd Tarihi Üzerine Gözlemler
Makaleyi Paylaş

Bahoz Şavata, Kürdlerin Tarihi kitabının ikinci cildinde, Manizm’den, Mazdeklerden, Sabilikten söz ediyor. Mazdek Komünizmi’nden, İran Komünizmi’nden söz ediyor. (s. 623 -639)

Munzur Çem, Kermê Dare Dere Ya Reno, başlıklı yazısında, (Deng, Sayı 113, Mart 2019, s.64-78) Mitraizm, Zerdüştlük, Manizm, Mazdek, Hürremiye  süreğinden söz etmektedir. (s. 73) Mazdek, Hürremiye Komünizmi’ni, bu yazısında, Munzur Çem de dile getirmektedir. Mazdek-Hürremiye tüketimde eşitliği ve üretim araçlarında kolektif mülkiyeti savunan bir düşünce ve hareket olarak ortaya çıkmış, gelişmiş.

Dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında Mazek-Hürremiye İsyanları Abbasileri çok meşgul eden bir konu olmuş. Kuzeyde, karargahını göçebe Kürd aşiretlerinin yanında kuran Babek, Güneyde Kürd Narseh, Abbasi ordularıyla çok yoğun çatışmalar sürdürmüş. Bu isyanlar, M.S. 833’de, Abbasi Halifesi Mutasım (796-842) (hüküm süresi 833-842) döneminde bastırılabilmiş. Babek (798-838) yakalanarak idam edilmiş, Kürd Nasseh ise, taraftarlarıyla birlikte Bizans topraklarına kaçmış.

Bundan birkaç yazı önceki, Kürdlerin Tarihi yazısında, Alanlarla ilgili küçük bir bölüm vardı. Memê Alan destanındaki Alan ile Alanların ne gibi bir ilişkisi olabileceği sorgulanıyordu. Kanımca, Memê Alan Destanı’ndaki Alan, Ardelan’daki Alan, Alanlardan, Kürdistan’a kalmış bir mirastır, bir hatıradır Mitraizm, Zerdüşlük, Manizm, Mazdek, Hürremiye süreğindeki Hürremiye’nin ise, Hurrilerle ilgili olduğu kanısındayım. Kürtlerin Tarihi kitaplarında, Hurri soylu, Guti, Kassit, Subaru, Lulubi halkları şeklinde ifadeler vardı.

                            ***

Kürd Tarihi Üzerindeki Gözlemler’e, Mehrdad R. İzady’in, Kürtler, Bir El Kitabı ( çev. Cemal Atila, Doz Yayınları, ikinci baskı, Ocak 2007) kitabında yer alan bazı konulara işaret ederek devam etmek istiyorum. Üzerinde durmaya çalışacağımız başlıca üç konu şunlardır. Alevilik-Şiilik sorunu, Hristiyan Kürdler sorunu, Kürd Yahudisi, sorunu.

  1. Alevilik-Şiilik

Mehrdad İzady, Şah İsmail’i (1489-1524) (yönetimi 1501-1524) Alevi Kralı olarak değerlendirmektedir. (s.111) Daha sonra bir tabloda Sünni-Şii-Alevi ayrımı yapmakta ( s. 246) ama daha sonraki bir sayfada da yine, ‘Safevilerin Alevi Peryodu’ndan söz etmektedir. (s.260) Bunu takip eden bir sayfada da, ilk Şii İmamı Ali’nin hem Alevilikte hem Yaresanilikte üstün bir statüye sahip olduğundan söz etmektedir. (s. 262) Bütün bunlar, bu konularda, yazarın kafasının epey karışık olduğunu göstermektedir.

Bu konularla ilgili olarak kısaca şunlar söylenebilir. Alevilik kavramının 140-150 yıl kadar bir geçmişi vardır. Alevilik, bu inanca sahip olanları İslam’a asimile edebilmek için yaratılmış bir kavramdır.

Kızılbaşlık kavramı ise 16. yüzyılın ortalarında, Şii İslamla birlikte ortaya çıkmıştır. Şah İsmail’in dedesi Şeyh Cüneyd’in (1429-1450) ve babası Şeyh Haydar’ın, (1460-1488), askerlerinin, düşman askerlerinden ayırmak için başlarına giydirdikleri 12 dilimli kızıl fes.

Bu fesin neden kızıl renkli olduğu çok önemli bir konu. Bu Şah İsmail’in ailesinin kökleriyle ilgili çok önemli bilgiler veriyor. Mehrdad R. İzady’ni kitabında bu konuyla ilgili şu söyleniyor. : ‘Mazdekiler ve Hürremiler, giysi ve bayraklarında, sembol olarak kırmızı renk kullanmışlardır. Bu yüzden Surhalamαn (kızıl bayraklı insanlar) Surhjamagan (kızıl giysili insanlar) olarak adlandırılmışlardır. ‘ (s. 257)

Mazdekiler-Hürremiler MS dokuzuncu yüzyılda yaşamaktadırlar. Halbuki, Kürdler için kızıl, çok eski  tarihlerden beri kutsal  bir renktir. Örneğin, Zedüşti din adamlarının başlıkları kırmızı, elbiseleri beyaz, bellerine bağladıkları kuşak yine kırmızıdır. Bu renkller, bugün, Barzanilerin giydikleri başlıkta veya poşuda yaşatılmaktadır. Munzur Çem sözü edilen yazısında, buna ‘camedan’ denildiğini de dile getirmektedir. Şeyh Cüneyd’in, Şeyh Haydar’ın askerlerin başlılarında kızıl renkli bir fes kullanmaları, ailenin kökleri ile ilgili bilgiler vermektedir.

Murad Ciwan, Çaldıran Savaşı’nda, Osmanlılar, Safeviler ve Kürtler İlk Kürt-Osmanlı İttifakı (1514) ( Avesta, 2015) isimli kitabında, Şah İsmail’in ailesiyle ilgili önemli bilgiler veriyor. Murad Ciwan ailenin, Musul’un Sincar bölgesinde yaşayan sünni bir aile olduğunu belirtmektedir. 10-11. yüzyılda, ailenin Sincar’dan kalkıp Hazar’ın güneyine göç ettiği vurgulanmaktadır. (s.63) Burada, Şiiliğe kaydığı da belirtilmektedir. Kırmızı rengin, bu ailenin, daha doğrusu Kürdlerin geçmişiyle ilgili olduğu anlaşılmaktadır.

Saffetu’s Safa, İran Şiiliğinin ve bu ailenin tarihidir. 1357’de, Şeyh Safiyeddin’in oğlu İbn Bezzaz Tevekküli tarafından tamamlanan bu kitap daha sonra Şahların isteklerine göre birçok değişikliğe uğramıştır. Bu değişiklikler sırasında, kitaptan bazı bölümler çıkarılmış, yeni ihtiyaca karşılık vermek üzere, yeni bölümler eklenmiştir. Ama, ailenin Kürd kökeniyle ilgili anlatımlarda bir değişikliğe gidilmemiştir. Hazar’ın kıyısına yerleşen ailenin, orada tarımla ve hayvancılıkla ilgili işler yaptığı vurgulanmaktadır.

Murad Ciwan bunun ikisini şu şekilde anlatmaktadır. ‘Saffetü’s Safa’da, adım adım öyle değişiklikler yapılmıştır ki, önceleri, Safevi şeyhlerinin bilinen en eski ataları Firuz şah Zerinkulah’ın şeceresi, yedinci İmam Musa Kazım’a dek uzatılarak, Hz. Ali’ye bağlanmak istenmiş, böylece Seyidlik iddialarına temel yaratılmaya çalışılmıştır.’ (s. 63)

Murada Ciwan, bu kitaptaki ikinci değişikliği de şöyle anlatmaktadır. ‘İsmail Şah olmasından sonra yazılan, 1508 nüshasında, seyidlik şeceresinin Hz.Hüseyin üzerinden Hz. Ali’ye uzatılmıştır. Bunun nedeni, Safevilerin kendilerinin, İran’ın köklü efsanevi krallık ailesine bağlama gereksiniminden gelir.’ (s.67)

İslamiyet ise, 1400 yıl kadar bir geçmişe sahiptir. Bugün Alevi olarak ifade edilen inancın tarihi ise, çok çok eskilere uzanmaktadır. Bu Kuzey Mezopotamya kökenli bir inançtır ve Zerdüşlükten de önceki bir inançtır.

Bu inancın esas adı Rêya Heqîyê’dir. MÖ 2000’lere, Mitraizm’e kadar gitmektedir.  Mitraizm, Zerdüştlük, Manizm, Mazdek, Hürremiye  süreğini izlemek bu bakımdan önemlidir. Ahmet Önal’ın, Rêya Heqîyê, Alevilik, İslam (nerinaazad.org, 13.12. 2018) yazısı bu bakımdan önemlidir. Ayrıca bk. Selahattin Ali Arik, Aryan İnaçlar ve Rêya/Raa Heqîye Mihtra, Zervan, Zerdüşt, Mani, Mazda, Yarasan, £zdaîyatî ve Kürt Aleviliği, İBV Yayınları, Nisan 2015, Ayrıca bk. Bahoz Şavata, Alevi Görünümler, Kürtler Nasıl Müslüman oldu? Bahoz Şavata, facebook sayfası

Bugün, İran’da Ehl-i hak, Yaresan, Irak’ta Kakailer, Ezidiler ve Alevi olarak nitelendirilen Rêya Heqîyê, bir ulu ağacın üç dalı gibidir. Her üçünün kökünde de Mitraizm vardır. Munzur Çem, Mitra inancının, Rojhilat’ın güneyinde, Loristan’da doğup geliştiğini söylemektedir.

  1. ‘Hristiyan Kürtler…’ ifadesi

Mehrdad R. İzady, Kürtler kitabında Hristiyan Kürtlerden söz ediyor. (s.290-293) Recep Maraşlı, Hristiyan Kürtler Var mı?’ başlıklı yazısında bu sorunu tartışıyor. (Dilop, Sayı 9, Temmuz-Ağustos 2019 s.45-48) ‘Hristiyan Kürt Varsa, Kürt Kilisesi Nerede? diye soruyor. Kürt Hristiyanlar olarak gösterilen toplulukların esasında, Süryani, Keldani, Nasturi gibi, Asuri-Arami topluluklar olduğunu söylüyor.

  1. ‘Kürt Yahudisi’ ifadesi

Mehrdad R.İzady, araştırmasında, ‘Kürt Yahudisi’ şeklinde bir ifadeden de söz ediyor. (s. 286-290)

Aslında, Kürt Yahudisi, ifadesi yerine, Kürdistanlı Yahudiler demek daha doğrudur. Kürdlerin ve Yahudilerini birbirleriyle tanışmaları MÖ. sekizinci yüzyıla kadar inmektedir. Mısırdan kovulan Yahudiler MÖ 1200 yıllarında, Peygamber Musa’nın öncülüğünde bugün Filistin olarak adlandırılan Kenan Diyarı’na geldiler. Orada, Salomon (Süleyman) zamanında bir krallık kurdular. Bu krallık, Salomon’dan’dan sonra, krallıktaki iç kavgalar yüzünden, Kuzey İsrail Krallığı, Güney, Judea Kralllığı adlarıyla MÖ 953’de ikiye bölündü.

Asur İmparatoru 2. Sargon, MÖ 722’de, Kenan Diyarına saldırdı. Bu saldırı sonunda, Kuzey İsrail Krallığı yıkıldı. Bundan sonra, Yahudilerin büyük bir kısmı, Babil taraflarına ve bugünkü Kürdistan topraklarına sürgün edildiler.

MÖ 586 yılında da, Babil İmparatoru Nabukadnezar, Kenan Diyarı’na saldırdı. Güney Judea Krallığı’nı yıktı. Yahudilerin büyük bir kısmını, Babil taraflarına ve bugünkü Kürdistan topraklarına sürgün etti. Dr. A. Medyalı, Kürdistanlı Yahudiler (Berhem Yayınları, birinci baskı, 1992) kitabında bu ilişkileri ayrıntılı bir şekilde anlatıyor.

Bu Yahudiler, o yıllardan beri Kürdler arasında yaşamışlar.. Kürdler arasında,  Kürdler gibi giyinip kuşanıyorlar, Kürdler gibi yiyip içiyorlar. Ama kendi dinlerini ve etnik kimliklerinin korumuşlar. Barzan, Şaklava gibi alanlarda yaşayanlar çok daha Yahudi kalmış

Bu Yahudilerin büyük bir kısmı, 1948’de İsrail devleti kurulunca İsrail’e göç etmiş.

Kürd tarihi Üzerine Gözlemler’e ileriki dönemlerde de fırsat buldukça değinilecek.

Bu makale toplam: 6584 kişi tarafından görüldü.
Son Güncellenme:22:34:43
Bu gönderiye hiç yorum yapılmamış! İlk yorum yapan kişi olmak ister misin?
Nerina Azad

İsmail Beşikci

Yazarın Önceki Yazıları

Bir Diplomatın Anıları Xızır Nasıl Ali Oldu? Adıyla Çağırmak Kürdistan’ın Güneyinde Soykırım Kürdlerin Tarihi Milliyetçilik Üzerine Hong Kong, Kürdistan ‘Kürtlerle Türkler’ Ortadoğu’da Devletlerin Kurulması Abdurrahman Qassemlu’nun Katledilmesinin 30. Yıldönümü Üniversitenin Bilim Anlayışında Temel Sorunlar Cumhuriyet, 19 Mayıs 2019 'Özgürlük İçin Sanat' Helsinki’de Sosyal Forum Teknoloji, Bilim, Eğitim Milletler Cemiyeti Döneminde Kürdler/Kürdistan Hewler - Duhok - Zaho Bir Tartışma Üzerine… Dönemin Romanları Eleştirilerin İzinde Rêya Heqîyê (Alevilik) ABD Ziyareti - IV ABD Ziyareti - III ABD Ziyareti - II ABD Ziyareti - I Berlin’de Dersim 37-38 Paneli Başur’da Siyaset Duhok-Hewlêr Gezisi Kürdçe Yasaklarının İşlevi ‘Aleviliğin Doğuşu’ II ‘Kimliksiz Çığlıklar’ Türkiye’de Adalet Arayışları 'Aleviliğin Doğuşu' Kürdlere Soykırım… Moskova’da Kürd Konferansı Cevat Geray’a Sevgi… Bilim Ahlakı Mahallenin Arkadaşları Selahattin Demirtaş’ın Şarkısı Canip Yıldırım Kütüphanesi Devşirmeler ve Devletsizler Dağ Kavmi - II Adaylar… Dağ Kavmi -I Geleceğini Belirleme Hakkı ve Kürdler Farhad Daftary, Şiilik Alevilik Şiizm ‘Türklük Sözleşmesi’ Timure Halil Hakkında … Düşmanlarını Sevindiren Bir Halk… Celal Talabani... Kürdler Zoru Başardı… Bağımsızlık... Güvenlik... Domino Etkisi Referandum-Bağımsızlık Tartışmaları Danimarka Seyahati Sekesûr’da Kürd-Alevi Soykırımı İnsanlık Araştırmaları Merkezi Fahriye Adsay’ın Eleştirileri Üzerine… Bir Kürd... İki Kürd... Üç Kürd Yezda... Ermeniler, Kürdler… Yeni Bir KDP Kurma Çalışmaları Hasta Adam Avustralya Gezisi Hayatımdan Kesitler Birey Toplum İlişkileri Peşmergelik Yüce Bir Değerdir Kaderine Küsmek Kürd Halkının, Kürdistan’ın Başı Sağolsun… Kürdistan’ın Hayırlı Evladı Doktor Said Suriyeli Mülteciler Parlamento Milli Düşünce Sempozyumu Desmond Fernandes Kürtlerin Bulunduğu Ülkeler Bölünemez!... Kürtler Ne İstiyor? Eşkiya 28 Devlet Bağımsız Kürdistan’ı Tanımayacak... Devlet, İslam, Kürdler ve Darbe Pencinarîler II Pencinarîler I Azim... 'Afrika Edebiyatı' Üzerine… Yaresan (Ehl-i Hak) Rêya Heqîyê, Ezdan Zağros’un Ötesine… Süleymaniye Merkez Güvenlik Karargahı 'Peçar Tenkil Harekatı/1927' Üzerine Birkaç Söz İttifaklar Mahmut Yeşil’e Sevgi… Tunceli Kanunu, Getirdiği Esaslar ve Devletin Asimilasyon Planları Yakındoğu’nun İmhası ve Pontus Sorunu Keşiş’in Torunları Dersimli Ermeniler Anlıyorum Ama Konuşamıyorum 1128 Akademisyen Yaşar Kaya Alevilik... Elveda Güzel Vatanım Alevilerin Kitabı Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan III Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan II Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan (I) Komkurd-An Nelson Mandela - Aziz Sancar Barış, Yüzleşme, Müzakere İBV Hewler Temsilciliği 558. Oturma Şengal’i Ziyaret Şengal TBMM Kürdlerde/Kürdistan’da Ana Sorun Özyönetim Üzerine... Norveç Seyahati Alaine Tuoraine’e Eleştiri Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde Yönetim Zaafları Güneşin Krallığı Keyakisar Barzani bir dönem daha görevde kalmalıdır Temel şart Kürdistan Ordusu! Girê Spî'nin Kurtarılması... Üniversitenin Ana Sorunu Mardin: Hüzünlü Kent Alevilik-Müslümanlık Osmanlılar ve Acemler Arasında Kürdler İslam’ın barış, huzur, adalet ve eşitlik anlayışı Kerbela’da son buldu Kürd Kültürü Neden Yağmalanıyor? Kürd Êzidîlerin Azizesi 'Begê' İki Olay Üzerine Düşünceler Barış ve Çözüm Süreci - III Eleştiriler Ev Jin û Mêrê bi Maskê Barış ve Çözüm Süreci - II Murat Bozlak’a sevgiler... Barış ve Çözüm Süreci… Rejim, İslamileşme, Kürdler/Kürdistan Alman Şarkiyatçı Dr. Friç Soykırımlar ve Devletsiz Halklar IŞİD’in Zuhuru Şeyh Ahmet, IŞİD Saldırıları ve Osman Baliç'in Katili Ulusların Kendi Geleceklerini Tayin Hakkı ve Kürdler/Kürdistan Bitlis Anıları, 1960’lı Yıllarda Bitlis’de Yaşam Uluslararası Bitlis Sempozyumu Barzaniler Değinmeler İfade Özgürlüğü ve ABD Türk Siyasal Kültürü Üzerine… Birleşik Krallık, Fransa, Kürdler/Kürdistan Anti-Kürd Uluslar arası Nizam Kürd/Kürdistan incelemelerinde temel soru... Ulus İnşa Sürecinde Dilin Rolü Mustafa Barzani'yi sevgiyle anıyoruz Düşün Hayatında ve Edebiyatta Kurumlaşmalar Yakındoğu’nun İmhası,1915 Ermeni Soykırımı ve Hrant Dink’in Katledilmesi Resmi İdeolojinin Temel Özelliği Roboski – Goyiler Türk-İslam Sentezi ve Kürd Sorunu Kürdistan sorunu her şeyden önce duruş sorunudur Barış
x